ਮਾਨਸਾ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਦੇ ਸਮਾਗਮ ਕਿੱਥੇ ਗਏ?
ਮਾਨਸਾ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਉਹ ਧਰਤੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਘਾਟ ਨਹੀਂ। ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਲੋਕ-ਬੋਲੀ, ਲੋਕ-ਗੀਤ, ਕਹਾਣੀ, ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਹੈ। ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਸਿਰਫ਼ ਬੋਲਣ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਸਗੋਂ ਸਾਹਿਤਕ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਬਲਵੰਤ ਭਾਟੀਆ ਜੀ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕੈਪਟਨ ਅਮਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਸਮੇਂ ਮਾਨਸਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਡਮੀ ਵੱਲੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਸਾਹਿਤਕ ਸਮਾਗਮ ਕਰਵਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਲੇਖਕ ਜਾਂ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹਾਲਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਸਾਹਿਤ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦੇ ਸਨ।
ਇਹੀ ਕਿਸੇ ਸਾਹਿਤਕ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਅਸਲ ਭੂਮਿਕਾ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਕੋਲ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ’ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਅੱਜ ਸਵਾਲ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮਾਨਸਾ ਵਿੱਚ ਬਿਲਕੁਲ ਕੋਈ ਸਾਹਿਤਕ ਸਮਾਗਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਅਧਿਕਾਰਤ ਰਿਕਾਰਡ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਾਲੀਆ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਨਸਾ ਵਿੱਚ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਦੇ ਕੁਝ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਹੋਏ ਹਨ। 2025 ਵਿੱਚ Gramalok ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਮਿੱਤਵਾ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਦੇਣ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦਰਜ ਹਨ, ਜਦਕਿ 2026 ਵਿੱਚ ਦੇਵਿੰਦਰ ਸਤਿਆਰਥੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਸੰਗੋਸ਼ਠੀ ਮਾਤਾ ਸੁੰਦਰੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਗਰਲਜ਼ ਕਾਲਜ, ਮਾਨਸਾ ਵਿੱਚ ਹੋਈ।
ਪਰ ਸਵਾਲ ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਦਾ ਹੈ। ਕੀ ਸਾਹਿਤਕ ਸਰਗਰਮੀ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਮਾਨਸਾ ਦੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ, ਪਿੰਡਾਂ, ਘਰਾਂ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਥਾਵਾਂ ਤੱਕ ਵੀ ਪਹੁੰਚ ਰਹੀ ਹੈ? ਇੱਥੇ ਗੱਲ ਕੁਝ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਹੁਣ ਤੱਕ ਇਹ ਸੁਣਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਇਆ ਕਿ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨਿੱਜੀ ਜਾਇਦਾਦ, ਆਪਣੇ ਘਰ, ਆਪਣੇ ਵਿਹੜੇ, ਆਪਣੇ ਖੇਤ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਸੰਸਥਾ ਦੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਸਮਾਗਮ ਕਰਵਾਇਆ ਹੋਵੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਹੋਣ।
ਜੇ ਅਜਿਹੇ ਸਮਾਗਮ ਹੋਏ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹੈ। ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਸਿਰਫ਼ ਸਰਕਾਰੀ ਇਮਾਰਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵੱਸਦੀ ਅਸੀਂ ਅਕਸਰ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਦਿਵਸ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਾਂ। ਮੰਚ ਸਜਾਉਂਦੇ ਹਾਂ। ਭਾਸ਼ਣ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਨਾਅਰੇ ਲਾਉਂਦੇ ਹਾਂ।
ਪਰ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਦਾ ਅਸਲ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਉਹ ਸਾਡੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ?
ਜੇ ਕਿਸੇ ਘਰ ਦਾ ਮਾਲਕ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੇ, ਕਵੀ ਨੂੰ ਬੁਲਾਏ, ਕਹਾਣੀਕਾਰ ਨੂੰ ਬਿਠਾਏ, ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਸੁਣਾਵੇ, ਕਿਸੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਤੋਂ ਲੋਕ-ਕਥਾ ਸੁਣਵਾਏ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰੇ ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਸਰਕਾਰੀ ਹਾਲਾਂ, ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਅਤੇ ਅਕਾਦਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਅਸਲੀ ਘਰ ਲੋਕ ਹਨ। ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਪਰ ਕਿਸੇ ਸੰਸਥਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਨਿੱੱਜੀ ਫਾਇਦਾ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਕਿ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਂ ਬੋਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਲ ਮੋਹ ਪਿਆਰ ਹੈ।
ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸਰਕਾਰੀ ਜਾਂ ਸਾਹਿਤਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਪੰਜਾਬ ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਡਮੀ ਵਰਗੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਸਾਹਿਤਕ ਮੰਚ ਤਿਆਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਮਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਪਰ ਸੰਸਥਾ ਇਕੱਲੀ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਸਕਦੀ। ਸੰਸਥਾ ਮੰਚ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ; ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਸਾਹ ਲੋਕ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਜੇ ਮਾਨਸਾ ਦੇ ਲੋਕ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਇਹ ਪਿਆਰ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਸੇ ਅਕਾਡਮੀ ਦੇ ਸੱਦੇ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਿਉਂ ਕਰੇ?
ਕਿਉਂ ਨਾ ਮਾਨਸਾ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਪਾਠਕ ਮੰਡਲ ਬਣਨ। ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਰ ਕਵਿਤਾ-ਕਹਾਣੀ ਦੀ ਬੈਠਕ ਹੋਵੇ? ਕਿਸੇ ਕਿਸਾਨ ਦੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਮਹਿਫ਼ਲ ਹੋਵੇ। ਕਿਸੇ ਦੁਕਾਨਦਾਰ, ਅਧਿਆਪਕ, ਲੇਖਕ ਜਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਕੁਨ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਖਰਚੇ ’ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਵਾਈ ਜਾਵੇ? ਇਹ ਕੰਮ ਵੱਡੇ ਬਜਟ ਨਹੀਂ ਮੰਗਦੇ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਛਾ, ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਨਾਲ ਸੱਚਾ ਪਿਆਰ ਮੰਗਦੇ ਹਨ।
ਮਾਨਸਾ ਤੋਂ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਪਿਰਤ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤਕ ਸਰਗਰਮੀ ਦਾ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਲਈ ਸਰਕਾਰੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਘਰ, ਇੱਕ ਸਾਹਿਤਕ ਬੈਠਕ ਹੋਵੇ ਇੱਕ ਪਿੰਡ, ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਪਾਠਕ ਮੰਡਲ। ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ, ਇੱਕ ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਤਾਬ ਘਰ ਹੋਵੇ ਇੱਕ ਪਰਿਵਾਰ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਇੱਕ ਸ਼ਾਮ। ਇੱਕ ਲੇਖਕ—ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮੁਲਾਕਾਤ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਦੀਵੇ ਮਿਲ ਕੇ ਵੱਡਾ ਚਾਨਣ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।
ਅਸਲ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ…ਜੇ ਅਸੀਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਪਿਆਰ ਸਿਰਫ਼ 21 ਫਰਵਰੀ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਮਾਗਮ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਕਿਉਂ ਦਿਖਾਈ ਦੇਵੇ? ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਕੋਈ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲਾ ਕੱਪੜਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਤਾਂ ਉਹ ਬੋਲੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸਾਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਸੀ।
ਇਸ ਲਈ ਮਾਨਸਾ ਦੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ, ਪਾਠਕਾਂ, ਅਧਿਆਪਕਾਂ, ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਵਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕੀ ਅਸੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਮੰਚ ’ਤੇ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਹੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ?ਕਿਉਂਕਿ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਮਤੇ ਨਹੀਂ, ਮੰਚ ਨਹੀਂ, ਭਾਸ਼ਣ ਨਹੀਂ। ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਦਾ ਵਿਹੜਾ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਕਿਸਾਨ ਦਾ ਖੇਤ ਪੰਜਾਬੀ ਗੱਲਬਾਤ ਦਾ ਮੰਚ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਚੌਪਾਲ ਵਿੱਚ ਕਿਤਾਬ ਪੜ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਦੋਂ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਸਿਰਫ਼ ਬੋਲੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਉਹ ਲੋਕ-ਜੀਵਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
+++++
ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਨੀਲੋਂ
9464370823
