ਰੋਪੜ, 2 ਨਵੰਬਰ, ਬੋਲੇ ਪੰਜਾਬ ਬਿਊਰੋ;
ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਆਈਆਈਟੀ ਰੋਪੜ ਵਿਖੇ ‘ਸ਼ੇਪਿੰਗ ਦ ਏਆਈ ਮਾਈਂਡ’ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੌਰਾਨ ਆਰਟੀਫੀਸ਼ੀਅਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ (ਏਆਈ) ਵਿੱਚ ਤਰਕਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ, ਮਾਪਣ ਅਤੇ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਢਾਂਚਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਵ੍ਹਾਈਟ ਪੇਪਰ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸਨੂੰ ਸਟੈਨਫੋਰਡ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਖੋਜ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਕੰਪੈਸ਼ਨ ਯੂਨਿਟਸ – ਗਲੋਬਲ ਮੈਂਟਲ ਹੈਲਥ ਅਲਾਇੰਸ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਡਾ. ਈਸ਼ਾਨ ਸ਼ਿਵਾਨੰਦ ਨੇ ਆਈਆਈਟੀ ਰੋਪੜ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਪ੍ਰੋ. ਰਾਜੀਵ ਆਹੂਜਾ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ। ਬਿਓਂਡ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲਾ ਇਹ ਵ੍ਹਾਈਟ ਪੇਪਰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਰਟੀਫੀਸ਼ੀਅਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਵਿੱਚ ਤਰਕਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ, ਮਾਪਿਆ ਅਤੇ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ, ਡਾ. ਸ਼ਿਵਾਨੰਦ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਿਵ ਸੂਤਰ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਅਤੇ ਮਨ ‘ਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਇਸ ਖੋਜ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹਨ।
ਪ੍ਰੈਸ ਕਾਨਫਰੰਸ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਡਾ. ਸ਼ਿਵਾਨੰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਏਆਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੌਧਿਕ ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਮੁਹਾਰਤ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਸੂਚਿਤ ਫੈਸਲੇ ਲੈਣ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ‘ਤੇ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅੱਜ ਏਆਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਪ੍ਰੀਖਿਆਵਾਂ ਪਾਸ ਕਰਨ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਟੈਸਟਾਂ ‘ਤੇ ਵਧੀਆ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹਨ, ਪਰ ਅਕਸਰ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਉਹ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਕਿ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿੱਤ ਵਿੱਚ ਕੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਲ ਸਾਇੰਸ ਜਰਨਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਇੱਕ ਅਧਿਐਨ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸਲਾਹ ਮੰਗਣ ‘ਤੇ ਮੋਹਰੀ AI ਸਿਸਟਮ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਦਾ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨਾਲੋਂ ਲਗਭਗ 49 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੱਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਇਹ ਮੁੱਦਾ ਹੁਣ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਚਰਚਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। 2025 ਵਿੱਚ, OpenAI ਨੇ ChatGPT ਲਈ ਇੱਕ ਅਪਡੇਟ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦੇ ਜਵਾਬ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾਯੋਗ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਕੰਪਨੀ ਨੇ ਮੰਨਿਆ ਕਿ ਅਪਡੇਟ ਨੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਫੀਡਬੈਕ ‘ਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਵ੍ਹਾਈਟ ਪੇਪਰ ਦਲੀਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿ AI ਨੇ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਤਰੱਕੀ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਜੇ ਵੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੁਣਵੱਤਾ – ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ। ਇਸ ਕਮੀ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਅਤੇ AI ਵਿੱਚ ਵਿਵੇਕ ਨੂੰ ਮਾਪਣ ਲਈ, ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਨੇ HEED ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਢਾਂਚਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਸ਼ਿਵ ਸੂਤਰ ਦੇ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਢਾਂਚਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਹਉਮੈ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਮਨੁੱਖੀ ਫੈਸਲੇ ਲੈਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। AI ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਕ ਸਮਾਨ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ “ਸਾਈਕੋਫੈਂਸੀ” ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ AI ਸੱਚੀ ਅਤੇ ਢੁਕਵੀਂ ਸਲਾਹ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਜਵਾਬ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। HEED ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਤਹਿਤ, AI ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਉੱਚ ਸਕੋਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣਗੇ ਜੇਕਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਮੁੱਲਾਂ ਦੀ ਸਹੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਸਮਝਦਾਰੀ ਨਾਲ ਫੈਸਲੇ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਪਭੋਗਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਦੁਆਰਾ ਸੰਚਾਲਿਤ ਜਵਾਬਾਂ ਨੂੰ ਘੱਟ ਸਕੋਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣਗੇ। ਕੋਈ ਵੀ ਜਵਾਬ ਜੋ ਸੰਭਾਵੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਗੰਭੀਰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਜ਼ੀਰੋ ਅੰਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣਗੇ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ, ਢਾਂਚੇ ਦੀ ਜਾਂਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ, ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਹਿੰਗਲਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਾਉਣ ਦੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਹਨ।
ਡਾ. ਸ਼ਿਵਾਨੰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਇਹ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝਦਾਰ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਕ ਇਸਦੀ ਸਮਝ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੱਜ, ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਕਿਸਮ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਾਂ – ਇੱਕ ਨਕਲੀ ਮਨ, ਜੋ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਹਰ ਪਹਿਲੂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਵ੍ਹਾਈਟ ਪੇਪਰ ਸ਼ਿਵ ਸੂਤਰ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਮਝਦਾਰੀ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਕਲੀ ਬੁੱਧੀ ‘ਤੇ ਲਾਗੂ ਕਰਦਾ ਹੈ।” ਵ੍ਹਾਈਟ ਪੇਪਰ ਦੇ ਸਹਿ-ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਸੇਲਸਫੋਰਸ ਵਿਖੇ ਸਾਬਕਾ ਏਆਈ ਅਤੇ ਡੇਟਾ ਸਾਇੰਸ ਕਾਰਜਕਾਰੀ, ਡਾ. ਅੰਜਲੀ ਸਮਾਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਅਸੀਂ ਏਆਈ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ ਜਾਂਚ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਇਸਦੀ ਸਲਾਹ ਕਿੰਨੀ ਸਮਝਦਾਰ ਹੈ।” ਇਹ ਵ੍ਹਾਈਟ ਪੇਪਰ ਸਮਝਦਾਰੀ ਨੂੰ ਮਾਪਣ ਦਾ ਇੱਕ ਤਰੀਕਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਹਰ ਕੋਈ ਜੋ AI ਵਿਕਸਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਮਝਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ AI ਕਿੱਥੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਕਿੱਥੇ ਸੁਧਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।”
IIT ਰੋਪੜ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ, ਪ੍ਰੋ. ਰਾਜੀਵ ਆਹੂਜਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਸਾਡੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ AI ਬਣਾਉਣਗੇ ਜਿਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚਰਚਾਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਤਕਨੀਕੀ ਮੁਹਾਰਤ ਨਾਲ, ਸਗੋਂ ਸਮਝਦਾਰੀ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਵੀ AI ਵਿਕਸਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।” ਇਸ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵਜੋਂ, ਡਾ. ਸ਼ਿਵਾਨੰਦ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਢਾਂਚੇ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਲਈ ਸੁਤੰਤਰ ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦੇਣ ਲਈ ਬੀਜ ਫੰਡਿੰਗ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਸੁਤੰਤਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਕਮੇਟੀ ਇਸ ਮਾਡਲ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਲਈ ਖੋਜ ਟੀਮਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰੇਗੀ ਅਤੇ AI ਵਿੱਚ ਤਰਕਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਮਾਪਣ ਲਈ ਇੱਕ ਓਪਨ ਬੈਂਚਮਾਰਕ, ਜਿਸਨੂੰ HEED ਬੈਂਚ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਕਸਤ ਕਰੇਗੀ। ਇਸਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ AI ਡਿਵੈਲਪਰਾਂ ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ, ਏਆਈ ਡਿਵੈਲਪਰਾਂ, ਫੰਡਿੰਗ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ wisdom@ishanshivanand.com ‘ਤੇ ਸੰਪਰਕ ਕਰਕੇ ਇਸ ਪਹਿਲਕਦਮੀ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੌਕੇ ‘ਤੇ, ਡਾ. ਸ਼ਿਵਾਨੰਦ ਦੀ ਵਿੱਤੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਡਾ. ਈਸ਼ਾਨ ਅਵਧੂਤ ਸ਼ਿਵਾਨੰਦ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਯੋਗਿਕ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਐਂਡ ਹੋਲਿਸਟਿਕ ਡਿਵੈਲਪਮੈਂਟ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਵੀ ਆਈਆਈਟੀ ਰੋਪੜ ਵਿਖੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਫੋਟੋ ਕੈਪਸ਼ਨ ਫੋਟੋਆਂ 1 ਅਤੇ 2: ਖੱਬੇ ਤੋਂ ਸੱਜੇ: ਡਾ. ਅਥਰਵ ਪੌਂਡਾਰਿਕ, ਮੁਖੀ, ਬਾਇਓਮੈਡੀਕਲ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਵਿਭਾਗ, ਆਈਆਈਟੀ ਰੋਪੜ; ਪ੍ਰੋ. ਰਾਜੀਵ ਆਹੂਜਾ, ਡਾਇਰੈਕਟਰ, ਆਈਆਈਟੀ ਰੋਪੜ; ਡਾ. ਈਸ਼ਾਨ ਸ਼ਿਵਾਨੰਦ, ਸੰਸਥਾਪਕ, ਕੰਪੈਸ਼ਨ ਯੂਨਿਟਸ; ਅਤੇ ਆਰਤੀ ਸਮਾਨੀ, ਸੰਸਥਾਪਕ, ਸ਼੍ਰੀਮ ਐਡਵਾਈਜ਼ਰੀ ਪਾਰਟਨਰਜ਼। ਫੋਟੋ 3: ਡਾ. ਈਸ਼ਾਨ ਸ਼ਿਵਾਨੰਦ, ਸੰਸਥਾਪਕ, ਕੰਪੈਸ਼ਨ ਯੂਨਿਟਸ, ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਆਈਆਈਟੀ ਰੋਪੜ ਵਿਖੇ। ਈਸ਼ਾਨ ਯੋਗਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸੰਪੂਰਨ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਅਵਧੂਤ ਸ਼ਿਵਾਨੰਦ ਸੈਂਟਰ ਦਾ ਉਦਘਾਟਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ।
