ਆਪੋ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਨਾਇਕ ਜਗਾਈਏ!
ਇਹ ਵਕਤ ਕਿਸੇ ਮਸੀਹੇ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿੱਚ ਹੱਥ ’ਤੇ ਹੱਥ ਧਰ ਕੇ ਬੈਠਣ ਦਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸੁੱਤੀ ਪਈ ਜ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਜ ਦੀ ਤਕਦੀਰ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਰਹਿਬਰ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜਾਗਦੀ ਚੇਤਨਾ, ਜਥੇਬੰਦ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਨਾਲ ਬਦਲਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਹੱਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਫ਼ਰਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੱਚ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਅਨਿਆਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਬੋਲਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਜੁਟਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਦੋਂ ਭੀੜ ਕਾਫ਼ਲਾ ਬਣਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਫ਼ਲਾ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਬਦਲਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਸਵਾਲ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਨਾਇਕਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਕਿਉਂ ਹੈ। ਅਸਲ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਨਾਇਕ ਨੂੰ ਕਦੋਂ ਪਛਾਣਾਂਗੇ? ਅਸੀਂ ਹਰ ਸਮੱਸਿਆ ਦੇ ਹੱਲ ਲਈ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵੱਲ ਕਿਉਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ? ਅਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਕੋਈ ਹੋਰ ਸਾਡੇ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਲੜੇ, ਕੋਈ ਹੋਰ ਸਾਡੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਬਣੇ, ਕੋਈ ਹੋਰ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਬਦਲੇ ਪਰ ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਿਭਾਉਣ ਦਾ ਵੇਲਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਅਕਸਰ ਬਹਾਨਿਆਂ ਦੀ ਓਟ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ।
ਦੂਜਿਆਂ ਤੋਂ ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਉਮੀਦ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਬੈਠੇ ਡਰ, ਲਾਲਚ, ਸਵਾਰਥ ਅਤੇ ਚੁੱਪ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਲੈਣੀ ਪਵੇਗੀ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਡਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤ ਸਕਦਾ, ਉਹ ਬਾਹਰਲੇ ਅਨਿਆਂ ਨਾਲ ਕਿੰਨੀ ਕੁ ਲੜਾਈ ਲੜ ਸਕੇਗਾ?
ਅੱਜ ਸਾਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਨਾਇਕਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਜਿਹੜੇ ਸਿਰਫ਼ ਮੰਚਾਂ ਤੋਂ ਇਨਕਲਾਬੀ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇਣ, ਨਾਅਰਿਆਂ ਨਾਲ ਅਸਮਾਨ ਗੂੰਜਾਉਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੁਕਤੀਦਾਤਾ ਦੱਸਣ। ਸਾਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਥਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ਉੱਤੇ ਸੱਚ ਅਤੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਹੋਵੇ, ਜਿਹੜੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪਰਖਣ। ਨਾਇਕ ਹੋਣਾ ਕੋਈ ਅਹੁਦਾ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਸੰਸਥਾ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸਨਮਾਨ ਹੈ। ਨਾਇਕ ਹੋਣਾ ਇੱਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਲਾਭ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਦੁੱਖ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਤਾਕਤਵਰ ਦੇ ਗ਼ਲਤ ਕੰਮਾਂ ਉੱਤੇ ਸਵਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਚ ਦੀ ਕੀਮਤ ਚੁਕਾਉਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਨਾਇਕ ਹੋਣ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਸਾਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਜਿਹੜਾ ਆਪਣੇ ਸਵਾਰਥ ਅੱਗੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਹਾਰਨ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਦਾ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾ ਸਕਦਾ।
ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਨਾਇਕਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਤਾਂ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਅਮਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਕਤਰਾਉਂਦੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਮਹਾਨ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਕੰਧਾਂ ਉੱਤੇ ਲਾਉਂਦੇ ਹਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜੇ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਸਮਾਗਮ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਾਂ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚੋਂ ਆਪਣੇ ਲਈ ਸਬਕ ਲੈਣ ਦੀ ਥਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਸਮਾਂ ਅਤੇ ਰਿਵਾਜਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ।
ਸਵਾਲ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਨਾਇਕਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਦੇ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਹਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਆਪਣੇ ਹਿੱਤਾਂ ਲਈ ਕਿੰਨੀ ਕਰਦੇ ਹਾਂ? ਜੇ ਮਹਾਨ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਡੇ ਵਿਹਾਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦੇ, ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਮਨੁੱਖਤਾ, ਬਰਾਬਰੀ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ, ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸ਼ਰਧਾ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਦੀ ਵੀ ਪੜਚੋਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਨਾਇਕਾਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਕੰਧਾਂ ਉੱਤੇ ਲਾਉਣੀਆਂ ਸੌਖੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਉਤਾਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ। ਤਸਵੀਰਾਂ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਸਮਾਜ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦਾ, ਸੋਚ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਬਦਲਦਾ ਹੈ।
ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਝਾਤ ਮਾਰਨ, ਹਉਮੈ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਜਿਊਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਕਿਤਾਬਾਂ ਸਾਡੀ ਸੋਚ ਦੇ ਬੰਦ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੋਲ੍ਹਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ਬਦ-ਗੁਰੂ ਸਾਨੂੰ ਸੱਚ, ਵਿਵੇਕ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਪੜਚੋਲ ਦਾ ਰਾਹ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ, ਆਪਣੇ ਹੱਕਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਹਾਲਾਤ ਦਾ ਗੁਲਾਮ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਪਰ ਪੜ੍ਹਨਾ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ, ਪੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਉਤਾਰਨਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਉਲਟ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣਾ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਅਤੇ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦਾ ਸਾਥ ਦੇਣਾ, ਸੱਚ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਨਾਅਰੇ ਲਾਉਣੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਲਾਭ ਲਈ ਝੂਠ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲੈਣਾ, ਇਹ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸ ਸਾਡੀ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਸਾਡੀ ਅਸਲ ਪਰਖ ਮੰਚਾਂ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ, ਜੀਵਨ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕਤਾ ਦਾ ਸਬੂਤ ਸਿਰਫ਼ ਮੱਥਾ ਟੇਕਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਦਾ ਸਬੂਤ ਸਿਰਫ਼ ਬੋਲਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੱਚ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਨਾ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਅੱਜ ਵੀ ਕਿਸੇ ਬਾਹਰਲੇ ਨਾਇਕ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਕੋਈ ਆਵੇਗਾ, ਸਾਡੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਹੱਲ ਕਰੇਗਾ, ਸਾਡਾ ਭਵਿੱਖ ਬਦਲੇਗਾ ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਸੰਕਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਲਵੇਗਾ। ਪਰ ਇਹ ਉਡੀਕ ਕਦੋਂ ਮੁੱਕੇਗੀ? ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਬੈਠਾ ਨਾਇਕ ਕਦੋਂ ਜਾਗੇਗਾ? ਅਸੀਂ ਕਦੋਂ ਸਮਝਾਂਗੇ ਕਿ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਕੋਲ ਸਾਰੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਦੇ ਮੋਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸਾਰੇ ਸਮਾਜ ਦਾ ਭਾਰ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ?
ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਵੈਸਾਖੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਮੌਕੇ ਉੱਤੇ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਨਿਡਰਤਾ, ਸਵੈਮਾਣ, ਕੁਰਬਾਨੀ ਅਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਖੜ੍ਹਨ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਘਟਨਾ ਦਾ ਸਬਕ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸਮਰੱਥਾ ਪਛਾਣਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਡਰ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਉੱਚੇ ਆਦਰਸ਼ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਵਿੱਚ ਨਵੀਂ ਤਾਕਤ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਅੱਜ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵੀ ਇਹੀ ਚੁਣੌਤੀ ਹੈ। ਸਾਡੀ ਚੁੱਪ ਕਈ ਵਾਰ ਸਾਡੀ ਮਜਬੂਰੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਚੁੱਪ ਸਵਾਰਥ ਜਾਂ ਡਰ ਕਾਰਨ ਅਨਿਆਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਮੂਹਿਕ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਪਵੇਗਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਬੋਲਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਿਆਂ ਸਾਡੀ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਗੁੰਮ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਜਿਸ ਸਮਾਜ ਦੇ ਲੋਕ ਹਰ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਰਹਿਬਰ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਮੂਹਿਕ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਵਿੱਚ ਦੇਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਰਹਿਬਰਾਂ, ਆਗੂਆਂ ਜਾਂ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਲੋੜ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ, ਪਰ ਅਜਿਹੇ ਆਗੂਆਂ ਦੀ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਨਾ ਸਿਖਾਉਣ, ਨਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਪਿੱਛੇ ਤੋਰ ਕੇ ਰੱਖਣ। ਸੱਚਾ ਰਹਿਬਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਵਾਲਾਂ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਅਕਲ ਵਰਤਣ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਰੋਕਦਾ।
ਜਿਹੜਾ ਆਗੂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਸੋਚਣ ਦੀ ਥਾਂ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਪਿੱਛੇ ਤੁਰਨਾ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਨਹੀਂ, ਨਿਰਭਰਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਸਮਾਜ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣਾ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆਪਣੇ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਵੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਜਿਹੜਾ ਆਗੂ ਸਵਾਲਾਂ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਗਰੂਕ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣੇ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਅਕਲ ਦੀ ਚਾਬੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਹੱਥ ਫੜਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਇਸ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੋਚ ਬਦਲਣੀ ਪਵੇਗੀ। ‘ਮੈਂ’ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਢਾਹ ਕੇ ‘ਅਸੀਂ’ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਤਾਕਤ ਪੈਦਾ ਕਰਨੀ ਪਵੇਗੀ। ਹਉਮੈ ਤੋਂ ਸਹਿਯੋਗ ਵੱਲ, ਸਵਾਰਥ ਤੋਂ ਸੇਵਾ ਵੱਲ, ਨਫ਼ਰਤ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖਤਾ ਵੱਲ ਅਤੇ ਬੇਵਸੀ ਤੋਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵੱਲ ਕਦਮ ਵਧਾਉਣੇ ਪੈਣਗੇ।
ਪਰ ਸਿਰਫ਼ ਸੋਚ ਬਦਲਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨਾ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ। ਸੋਚ ਦਾ ਸਬੂਤ ਅਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਵੇਖ ਕੇ ਆਵਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਉਠਾਉਂਦੇ, ਕਿਰਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਕਿਰਤ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਖੜ੍ਹਦੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣ ਤੇ ਤਰਕ ਕਰਨ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ, ਤਾਂ ਸਾਡੀ ਚੇਤਨਾ ਅਜੇ ਅਧੂਰੀ ਹੈ।
ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨੀ ਪਵੇਗੀ, ਆਪਣੇ ਵਿਹਾਰ ਨੂੰ ਬਦਲਣਾ ਪਵੇਗਾ, ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਹੋ ਰਹੇ ਅਨਿਆਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨਾ ਪਵੇਗਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਖੜ੍ਹਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਹਰ ਲੜਾਈ ਨਹੀਂ ਲੜ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਜ਼ਰੂਰ ਨਿਭਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਕੋਈ ਅਧਿਆਪਕ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤਰਕ ਦੀ ਚਿਣਗ ਜਗਾ ਕੇ ਨਾਇਕ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਮਜ਼ਦੂਰ ਆਪਣੇ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਜਥੇਬੰਦ ਹੋ ਕੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਹੌਸਲਾ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਲੇਖਕ ਕਲਮ ਰਾਹੀਂ ਸਮਾਜ ਦੇ ਝੂਠੇ ਪਰਦੇ ਲੀਰੋ-ਲੀਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਆਮ ਨਾਗਰਿਕ ਅਨਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਚੁੱਪ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਨਾਇਕ ਬਣਨ ਲਈ ਤਖ਼ਤ, ਤਾਜ ਜਾਂ ਤਮਗੇ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਲੋੜ ਹੈ ਸੱਚੀ ਨੀਅਤ, ਨਿਡਰ ਸੋਚ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਅਮਲ ਦੀ।
ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਨਵੀਂ ਸਵੇਰ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਚਿਹਰੇ ਦੇ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੋਚ, ਸਮਾਜਿਕ ਸਾਂਝ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦੇ ਬਦਲਣ ਨਾਲ ਆਵੇਗੀ। ਨਾਇਕ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਮਾਜ ਹੀ ਆਪਣੇ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿ ਸਮਾਜ ਦੀ ਤਾਕਤ ਉਸ ਦੇ ਨਾਇਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜੇ ਸੱਚ, ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਖੜ੍ਹਨ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਮਸੀਹੇ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਘਟਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।
ਆਓ, ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਦੀਆਂ ਨਸੀਹਤਾਂ ਦੇਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਦਲੀਏ। ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਡਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਵਾਲ ਕਰਨਾ ਸਿਖਾਈਏ। ਆਪਣੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਅੰਨ੍ਹੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਹੀਂ, ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੇਈਏ। ਆਪਣੇ ਨਾਇਕਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਚੱਲੀਏ।
ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਕਦੀਰ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਵੀ ਅਕਸਰ ਦੂਜੇ ਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਬੁੱਧ ਕਾਵਿ
ਮਸੀਹਿਆਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਵਿੱਚ
ਸਦੀਆਂ ਨਾ ਗੁਜ਼ਾਰੋ,
ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸੁੱਤੀ
ਜ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਲਲਕਾਰੋ।
ਹਰ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ
ਬੋਲਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਿਉਂ?
ਜਦੋਂ ਸੱਚ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋਵੇ,
ਫਿਰ ਚੁੱਪ ਰਹਿਣ ਦੀ ਮਜਬੂਰੀ ਕਿਉਂ?
ਕਿਤਾਬ ਨੂੰ ਮਿੱਤਰ ਬਣਾਓ,
ਵਿਵੇਕ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ,
ਸ਼ਬਦ-ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਰਾਹਬਰ ਬਣਾਓ,
ਸੱਚ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਧਾਰ।
ਕਿਰਤ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰੋ,
ਨਿਆਂ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਧਾਰੋ,
ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ
ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਮੋਢਿਆਂ ’ਤੇ ਨਾ ਪਾਓ।
ਨਾਇਕ ਅਸਮਾਨੋਂ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦੇ,
ਨਾ ਹੀ ਚਮਤਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਨਾਇਕ ਉਦੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ,
ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਡਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ
ਆਪਣੇ ਹੱਕਾਂ ਤੇ ਫ਼ਰਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦੇ ਹਨ।
ਯਾਦ ਰੱਖੋ ਕਿ
ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਰ ਨੂੰ
ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ,
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਕਦੀਰ ਦੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਵੀ
ਅਕਸਰ ਦੂਜੇ ਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਆਓ, ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਨਾਇਕ ਦੀ
ਉਡੀਕ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ,
ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਨਾਇਕ ਨੂੰ ਜਗਾਈਏ
ਤੇ ਮਿਲ ਕੇ ਨਵਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਬਣਾਈਏ।
++++
ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਨੀਲੋਂ
9464370823
