ਕਾਵਾਂ ਦੀ ਕਾਵਾਂ ਰੌਲੀ!
ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਪਰ ਅਟੱਲ ਨਿਯਮ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਜੀਵ ਆਪਣੀ ਜਾਤ, ਆਪਣੇ ਝੁੰਡ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਖੇਤਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਬਾਹਰੀ ਤਾਕਤ ਉਸ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਸਾਰੇ ਮਿਲ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਾਵਾਂ ਦੀ ਕਾਵਾਂ ਰੌਲੀ ਵੀ ਇਸੇ ਵਰਤਾਰੇ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਕਾਂ ਉੱਤੇ ਸੰਕਟ ਆਵੇ ਜਾਂ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਕਾਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਅਸਮਾਨ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ੋਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਇਹ ਖ਼ਤਰੇ ਦੀ ਘੰਟੀ, ਇਕਜੁੱਟਤਾ ਦਾ ਐਲਾਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਜੂਦ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਜ ਵੀ ਇਸ ਤੋਂ ਬਹੁਤਾ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ। ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਭਾਵੇਂ ਸਭ ਤੋਂ ਸਿਆਣਾ ਜੀਵ ਸਮਝਦਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੁਭਾਅ ਅਜੇ ਵੀ ਜਿਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਦੇ ਉਹ ਕੋਇਲ ਵਾਂਗ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਦਹਾੜਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਤੋਤੇ ਵਾਂਗ ਰੱਟੇ ਮਾਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਦੇ ਕਾਂਵਾਂ ਵਾਂਗ ਬਿਨਾਂ ਸੋਚੇ-ਸਮਝੇ ਕਾਂ-ਕਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਬੰਦਾ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਸਵਾਰਥ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸੰਗਤ ਦਾ ਅਸਰ ਵੀ ਉਥੇ ਹੀ ਪਰਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਗਤ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਨਾਇਕ ਵੀ ਬਣਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਤੇ ਭੀੜ ਦਾ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹਿੱਸਾ ਵੀ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਸੱਚ, ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਖੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਾਇਆ, ਸੱਤਾ ਅਤੇ ਹੰਕਾਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸੱਚ ਨਹੀਂ, ਆਪਣਾ ਲਾਭ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਜ਼ਮੀਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸੁੱਤ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਵਾਰਥ ਜਾਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਲਾਭ ਦੀ ਹਵਾ ਚੱਲੇ, ਉੱਥੇ ਅਸੂਲਾਂ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਝੜਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਕਾਵਾਂ ਦੀ ਕਾਵਾਂ ਰੌਲੀ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਵੀ ਇੱਥੇ ਹੀ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਚਿੜੀਆਂ ਦੇ ਆਲ੍ਹਣੇ ਉਜੜ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਕਬੂਤਰ ਡਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਟਿਕਾਣੇ ਛੱਡ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਦਬਾਈਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਉਦੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਾਂ ਚੁੱਪ ਸਨ।
ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਚੁੱਪ ਸਿਰਫ਼ ਚੁੱਪ ਨਹੀਂ ਸੀ—ਉਹ ਚੁੱਪੀ ਵੀ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸਹਿਮਤੀ ਸੀ। ਅੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰਥ ਦੀ ਕਾਲੀ ਐਨਕ ਸੀ ਅਤੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਭ ਦੇ ਫਾਹੇ ਪਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਦੂਜੇ ਦੇ ਘਰ ਦੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਤਮਾਸ਼ਾ ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ ਇਹੀ ਲੋਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਅੱਗ ਆਪਣੀ ਕੰਧ ਨੂੰ ਛੂਹ ਲਵੇ ਤਾਂ ਫਿਰ ‘ਹਾਏ ਮੇਰਾ ਘਰ!’ ਦੀਆਂ ਦੁਹਾਈਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਕਹਾਵਤ ਹੈ ਕਿ ‘ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਹੇਠਾਂ ਅੱਗ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਧੂੰਆਂ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।’
ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਸੰਕਟ ਆਪਣੇ ਝੁੰਡ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਕਾਵਾਂ ਰੌਲੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਜਿਹੜੇ ਕੱਲ੍ਹ ਤੱਕ ਚੁੱਪ ਸਨ, ਉਹ ਅੱਜ ਇਨਸਾਫ਼ ਦੇ ਝੰਡਾਬਰਦਾਰ ਬਣੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਕੱਲ੍ਹ ਤੱਕ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਹੱਸਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਅੱਜ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਸਮੁੱਚੇ ਜੰਗਲ ਦਾ ਦੁੱਖ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹਨ।
ਦੂਜੇ ਦੀ ਵਾਰੀ ਚੁੱਪ, ਆਪਣੀ ਵਾਰੀ ਰੌਲਾ ਪਾਉਣਾ ਇਹ ਕਿਹੜਾ ਇਨਸਾਫ਼ ਹੈ?
ਸਮਾਜ ਦੀ ਵੱਡੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਕਈ ਵਾਰ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨਾਲੋਂ ਸਵਾਰਥ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ ਅਨਿਆਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਹੋਏ ਅਨਿਆਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਬੋਲਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦਾ ਘਰ ਸੜਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਤਮਾਸ਼ਾ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਆਪਣੀ ਦਹਿਲੀਜ਼ ਤੱਕ ਲਪਟ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਬਾਲਟੀਆਂ ਲੈ ਕੇ ਦੌੜ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।
ਇਹ ਜ਼ਮੀਰ ਦੀ ਲੜਾਈ ਨਹੀਂ, ਸਵਾਰਥ ਦੀ ਸਿਆਸਤ ਹੈ। ਅੱਜ ਵੀ ਕਈ ਕਾਂ ਆਪਣੇ ਚੂਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਉਤਾਰ ਕੇ ਆਪ ਉੱਚੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਹਨ। ਚੂਚੇ ਕਾਂ-ਕਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਤੇ ਵੱਡੇ ਕਾਂ ਦੂਰੋਂ ਤਮਾਸ਼ਾ ਦੇਖ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਡਰ ਹੈ ਕਿ ਕਿਤੇ ਬੀਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪੋਟਲੀ ਨਾ ਖੁੱਲ੍ਹ ਜਾਵੇ।
ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸੱਚ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸ਼ੋਰ ਨਾਲ ਲੜ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਰ ਸ਼ੋਰ ਦੀ ਵੀ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਅੱਜ ਕਾਂ-ਕਾਂ ਹੈ, ਕੱਲ੍ਹ ਚੁੱਪ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਪਰ ਸੱਚ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਜੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸੱਚ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਅੱਜ ਵੀ ਉਨਾ ਹੀ ਸੱਚ ਹੈ—
“ਆਪੇ ਬੀਜਿ ਆਪੇ ਹੀ ਖਾਹੁ।”
ਜੋ ਸਮਾਜ ਚੁੱਪ ਬੀਜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਡਰ ਕੱਟਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਵਾਰਥ ਬੀਜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੇਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਕੱਟਦਾ ਹੈ।
ਜੋ ਦੋਗਲਾਪਣ ਬੀਜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਕੱਟਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਸੱਚ ਬੀਜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਸਤਿਕਾਰ ਵੱਢਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਵਾਲ ਕਾਵਾਂ ਦੀ ਕਾਵਾਂ ਰੌਲੀ ਦਾ ਨਹੀਂ। ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕਿਹੜੇ ਪਾਸੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹਾਂ?
ਸੱਚ ਦੇ ਪਾਸੇ ਜਾਂ ਸ਼ੋਰ ਦੇ ਪਾਸੇ? ਨਿਆਂ ਦੇ ਪਾਸੇ ਜਾਂ ਝੁੰਡ ਦੇ ਪਾਸੇ? ਜ਼ਮੀਰ ਦੇ ਪਾਸੇ ਜਾਂ ਸਵਾਰਥ ਦੇ ਪਾਸੇ?
ਕਿਉਂਕਿ ਇਤਿਹਾਸ ਕਾਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇਤਿਹਾਸ ਇਹ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਸੱਚ ਅਤੇ ਝੂਠ ਆਹਮੋ-ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ, ਤੁਸੀਂ ਕਾਵਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਵਿੱਚ ਕਾਂ-ਕਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸੀ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਰਹੇ ਸੀ?
ਕਾਵਾਂ ਦੀ ਰੌਲੀ ਅਸਮਾਨ ਜ਼ਰੂਰ ਹਿਲਾ ਸਕਦੀ ਹੈ,
ਪਰ ਸੱਚ ਦੀ ਇੱਕ ਆਵਾਜ਼ ਸਮਾਂ ਹਿਲਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
+++
ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਨੀਲੋਂ
9464370823
