ਚਿੱਟੀ ਸਿਉਂਕ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਚੱਟਿਆ?
ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਗਾਇਕ ਦੀਦਾਰ ਸੰਧੂ ਦਾ ਗੀਤ ਅੱਜ ਵੀ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜਦਾ ਹੈ—
“ਜੀਹਦੇ ਚੱਟੇ ਹੋਏ ਰੁੱਖ ਵੀ ਨਾ ਹਰੇ ਹੋਏ,
ਨੀ ਤੂੰ ਹੱਥਾਂ ਦੀਆਂ ਤਲੀਆਂ ਚਟਾ ਲਈਆਂ..
ਕਹਿੰਦਾ ਸੱਚੀਆਂ ਦੀਦਾਰ ਹੁੰਦੀ ਮਰਦਾ ਨੂੰ ਮਾਰ
ਨਿੱਤ ਖੇਡਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ, ਤੇਰੇ ਘੱਗਰੇ ਦੀ ਲੌਣ ਭਿੱਜ ਗਈ।”
ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਪ੍ਰੇਮ-ਗੀਤ ਦੀਆਂ ਸਤਰਾਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਅੱਜ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਵੀ ਹਨ। ਸਿਉਂਕ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਖ਼ਾਸੀਅਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਬਾਹਰੋਂ ਹਰਾ-ਭਰਾ ਹੀ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਖੋਖਲਾ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਰੁੱਖ ਡਿੱਗਦਾ ਨਹੀਂ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਅੰਦਰ ਕੀ ਕੁਝ ਚੱਟਿਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਵੀ ਅੱਜ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਦੌਰ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਖੇਤ ਅਜੇ ਵੀ ਹਨ, ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵੀ ਹਨ, ਡੇਰੇ ਵੀ ਹਨ, ਮੇਲੇ ਵੀ ਹਨ, ਭੀੜ ਵੀ ਹੈ, ਪਰ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਸੋਚ ਵੀ ਬਚੀ ਹੈ? ਕੀ ਵਿਵੇਕ ਵੀ ਬਚਿਆ ਹੈ?
ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਚਿੱਟੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੇ ਡੂੰਘਾ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਹੈ, ਚਿੱਟਾ (ਨਸ਼ਾ), ਚਿੱਟੀ ਮੱਖੀ ਅਤੇ ਚਿੱਟੀ ਸਿਉਂਕ। ਚਿੱਟੇ ਨੇ ਜਵਾਨੀ ਨੂੰ ਖਾ ਲਿਆ, ਚਿੱਟੀ ਮੱਖੀ ਨੇ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਫ਼ਸਲ ਨੂੰ ਅਤੇ ਚਿੱਟੀ ਸਿਉਂਕ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸੋਚ ਨੂੰ।
ਸੋਚੋ, ਧਰਮ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਗ਼ੁਲਾਮ? ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਅੰਧ-ਸ਼ਰਧਾ ਨਹੀਂ ਸਿਖਾਈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣ, ਸੱਚ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਅਤੇ ਕਿਰਤ ਕਰਕੇ ਜੀਵਨ ਜਿਉਣ ਦਾ ਰਾਹ ਦੱਸਿਆ। ਪਰ ਅੱਜ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਂ ‘ਤੇ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਡੇਰੇ, ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਅਜਿਹੇ ਹਨ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੋਚਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਿਰਫ਼ ਮੰਨਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਸੋਚ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਸਵਾਲ ਵੀ ਮਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਸਵਾਲ ਮਰ ਜਾਣ, ਉੱਥੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਅੱਜ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਡੇਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੋਈ ਪੁੱਤਰ ਮੰਗਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਰੋਗ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ, ਕੋਈ ਕਿਸਮਤ ਬਦਲਣ ਲਈ, ਕੋਈ ਸਵਰਗ ਦੀ ਆਸ ਵਿੱਚ। ਪਰ ਕੀ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਜੇ ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਇੰਨੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਿਮਾਰੀ, ਬੁਢਾਪੇ ਅਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਬਚਾ ਸਕਦਾ?
ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਡਰ ਮੌਤ ਹੈ। ਇਸ ਡਰ ਦਾ ਵਪਾਰ ਕਰਨਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵਪਾਰ ਹੈ। ਨਰਕ ਦਾ ਡਰ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਦਾ ਲਾਲਚ ਦੇ ਕੇ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣਾ ਵਿਵੇਕ ਗੁਆ ਬੈਠਦਾ ਹੈ।
ਪਿਛਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਕਿਸਾਨ ਦਿੱਲੀ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ‘ਤੇ ਬੈਠੇ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਹੜ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਬੇਘਰ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਦੋਂ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ। ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਠੇਕੇਦਾਰ ਕਿੱਥੇ ਸਨ? ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਆਮ ਲੋਕ ਹੀ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਆਏ।
ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਹਰ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾ ਜਾਂ ਹਰ ਸੰਤ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਸਿੱਖਿਆ, ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਲੰਗਰ ਵਰਗੀ ਸੇਵਾ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਂ ‘ਤੇ ਧਨ, ਜ਼ਮੀਨ, ਸਿਆਸਤ ਅਤੇ ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਵਪਾਰ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਅੱਜ ਸਿਆਸਤ ਅਤੇ ਡੇਰਿਆਂ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਲੁਕਿਆ ਨਹੀਂ। ਚੋਣਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਨੇਤਾ ਡੇਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਡੇਰੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ ਨੁਮਾਇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਧਰਮ ਸੱਤਾ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨੁਕਸਾਨ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਕਿਸੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸੱਚ ਨੂੰ ਪਰਖੋ, ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕਰੋ, ਕਿਰਤ ਕਰੋ ਅਤੇ ਵੰਡ ਕੇ ਖਾਓ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਟੁੱਟ ਕੇ ਵਿਅਕਤੀ-ਪੂਜਾ ਵੱਲ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਓਥੇ ਹੀ ਚਿੱਟੀ ਸਿਉਂਕ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਚਿੱਟੀ ਸਿਉਂਕ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪਹਿਚਾਣ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੋਚਣ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ—”ਸਵਾਲ ਨਾ ਪੁੱਛੋ, ਸਿਰਫ਼ ਮੰਨੋ।” ਜਦਕਿ ਗਿਆਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ—”ਸੋਚੋ, ਸਮਝੋ, ਫਿਰ ਮੰਨੋ।”
ਜੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਨਸ਼ਾ ਛਡਾਉਣ ਨਾਲ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਬਣੇਗੀ। ਸੋਚ ਨੂੰ ਵੀ ਨਸ਼ੇ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ।
ਹਰ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਹੋਵੇ, ਹਰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਕਿਤਾਬਾਂ ਹੋਣ, ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਆਦਤ ਪਵੇ, ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਖੁਦ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਵੇ, ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਨਾਲ ਨਾਤਾ ਜੋੜਿਆ ਜਾਵੇ। ਜਿਹੜਾ ਸਮਾਜ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਗੁਮਰਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।
ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਵਾਲ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਚਿੱਟੀ ਸਿਉਂਕ ਕੌਣ ਹੈ। ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਅਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਾਂ? ਜਿਹੜੀ ਵੀ ਤਾਕਤ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦ ਸੋਚ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਵੇ, ਉਹੀ ਚਿੱਟੀ ਸਿਉਂਕ ਹੈ—ਚਾਹੇ ਉਹ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਂ ‘ਤੇ ਹੋਵੇ, ਸਿਆਸਤ ਦੇ ਨਾਂ ‘ਤੇ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ।
ਜਾਗੋ।
ਸੋਚੋ।
ਸਵਾਲ ਪੁੱਛੋ।
ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਜੁੜੋ।
ਕਿਤਾਬਾਂ ਨਾਲ ਦੋਸਤੀ ਕਰੋ।
ਜਿਸ ਦਿਨ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸੋਚ ਜਾਗ ਪਈ, ਉਸ ਦਿਨ ਕੋਈ ਵੀ ਚਿੱਟੀ ਸਿਉਂਕ ਇਸ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਚੱਟ ਸਕੇਗੀ।
— ਡਾ. ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਨੀਲੋਂ
9464370823
