ਅਵਤਾਰਜੀਤ ਦੀ ਕਾਵਿ ਯਾਤਰਾ : ਸ਼ੋਖ ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਤਸਵੀਰ
ਨਾਗਮਣੀ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੇਠ ਜਿਹਨਾਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਣ ਦਾ ਕਾਰਜ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਹਨਾਂ ਕਵੀਆਂ ਤੇ ਕਹਾਣੀਕਾਰਾਂ ਲੰਮੀਂ ਸੂਚੀ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਸਾਹਿਤਕ ਪਿੜ ਵਿਚ ਹਨ ਤੇ ਕੁਝ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਏ। ਜਿਹੜੇ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਏ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੌਕ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਹੜ੍ਹ ਵਰਗੀ ਸੀ। ਹੜ੍ਹ ਦਾ ਪਾਣੀ ਬਹੁਤੀ ਦੇਰ ਠਹਿਰਦਾ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਨਦੀ ਵਾਂਗ ਵਗਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਦਾ ਜੀਵਨ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਪਾਸਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿੱਜ ਤੋਂ ਪਰ ਤੱਕ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੁਝ ਸ਼ਾਇਰ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਲਈ ਨਹੀਂ ਲਿਖਦੇ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਦਰਦ, ਖੁਸ਼ਬੂ ਅਤੇ ਖ਼ਾਮੋਸ਼ੀ ਨੂੰ ਆਵਾਜ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਨਿੱਜ ਤੋਂ ਪਰ ਤੱਕ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਤੈਅ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸ਼ਾਇਰ ਅਵਤਾਰਜੀਤ ।
ਅਵਤਾਰਜੀਤ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਯਾਤਰਾ ਕੇਵਲ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਜਾਗਦੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ। ਇਹ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਹੈ ਜੋ ਬੀਤੇ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦਿਆਂ ਵਰਤਮਾਨ ਦੀ ਧੜਕਣ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਂਭਦਾ ਹੈ। ਚਾਰ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੀ ਇਹ ਕਾਵਿਕ ਸਾਧਨਾ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ।
ਉਸ ਦੀ ਕਲਮ ਅੱਗੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕੈਨਵਸ ਖੁੱਲ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕੈਨਵਸ ਉੱਤੇ ਰੰਗ ਆਪਣੀ ਕਹਾਣੀ ਆਪ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, ਮਾਂ ਦੀ ਲੋਰੀ ਦਾ ਨਰਮ ਨੀਲਾ ਰੰਗ, ਪਿਤਾ ਦੀ ਪੱਗ ਦਾ ਬਦਾਮੀ ਰੰਗ, ਬਚਪਨ ਦੀ ਗਲੀ ਦੀ ਧੂੜ ਦਾ ਭੂਰਾ ਰੰਗ, ਦੋਸਤ ਦੀ ਗਲਵੱਕੜੀ ਦਾ ਸ਼ੋਖ਼ ਸੁਰਖ਼ ਰੰਗ, ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਰਾਤ ਦਾ ਸਲੇਟੀ ਰੰਗ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦਾ ਸੰਧੂਰੀ ਰੰਗ। ਇਹ ਰੰਗ ਮਿਲ ਕੇ ਅਜਿਹੀ ਤਸਵੀਰ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਵਿਤਾ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਪੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਹੈ।
ਅਵਤਾਰਜੀਤ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਸਾਕਸ਼ੀ ਸ਼ਾਇਰ ਹੈ। ਉਹ ਐਂਟੀਕ ਬਿੰਬਾਂ ਦਾ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਸਰਗੋਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੰਵਾਦ ਰਚ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ, “ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਤ੍ਰੇੜ ਲੱਭ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।” ਤਾਂ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਤ੍ਰੇੜ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਸਗੋਂ ਸਾਡੇ ਸਮੇਂ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਤ੍ਰੇੜ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਜਦੋਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਰਿਸ਼ਤੇ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਗੁਆ ਬੈਠਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਪ੍ਰਵਾਸ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਰੀ ਵਿੱਚ ਰਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਅਵਤਾਰਜੀਤ ਉਸ ਤ੍ਰੇੜ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਮਰਹਮ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਉਸ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਅਦਭੁੱਤ ਕੋਮਲਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਮ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਲਈ ਹੱਥ ਸਿਰਫ਼ ਹੱਥ ਨਹੀਂ, ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲੇ ਹੱਥ ਹਨ; ਸਾਹ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਹ ਨਹੀਂ, ਜੀਵਨ ਦੀ ਮਹਿਕ ਹਨ। ਇਸੇ ਕਲਾਤਮਕ ਸੂਖਮਤਾ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਨਫ਼ਰਤ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪਿਆਰ ਹੈ—ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਪਿਆਰ, ਭਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਨਾਲ ਪਿਆਰ।
ਅਵਤਾਰਜੀਤ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀਆਂ ਕਈ ਧਾਰਾਵਾਂ ਯਾਦ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਿਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ, ਕਿਤੇ ਕੋਮਲ ਸੰਵੇਦਨਾ, ਕਿਤੇ ਪਰਵਾਸ ਦਾ ਦਰਦ ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੀ ਗੱਲ ਕਹਿਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ। ਪਰ ਅਵਤਾਰਜੀਤ ਕਿਸੇ ਦੀ ਨਕਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਉਹ ਇਹ ਸਾਰੇ ਅਨੁਭਵ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਪਿਘਲਾ ਕੇ ਆਪਣਾ ਵੱਖਰਾ ਰੰਗ ਸਿਰਜਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਕਵੀ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੈ।
ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਪੰਜਾਬੀ ਜੀਵਨ-ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਕਿੱਥੋਂ ਚੱਲੇ ਸੀ, ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਕੀ ਗੁਆਇਆ ਅਤੇ ਹੁਣ ਕੀ ਬਚਾਉਣਾ ਹੈ। ਲੋਰੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦੂਰ ਫ਼ਲਕ ਤੱਕ, ਖੇਤਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ ਤੱਕ, ਇਹ ਇੱਕ ਪੂਰੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਹੈ।
ਸ਼ਾਇਰ ਰੋਜ਼-ਰੋਜ਼ ਨਹੀਂ ਜੰਮਦੇ। ਜਦੋਂ ਜੰਮਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਯੁੱਗ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਅਵਤਾਰਜੀਤ ਦੀ ਕਾਵਿ-ਯਾਤਰਾ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਯੁੱਗ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹੋ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹੀ ਤ੍ਰੇੜ ਮਿਲ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਉਸੇ ਤ੍ਰੇੜ ਵਿਚੋਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਫੁੱਟ ਪਏ। ਸ਼ਾਇਰ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਇਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਮੁੜ ਜੋੜਨਾ।
ਅਵਤਾਰਜੀਤ ਅੱਜ ਵਿੱਚ ਜੀਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਾਇਰ ਹੈ। ਉਹ ਸਮੇਂ ਦਾ ਸ਼ੋਖ਼ ਸੁਰਖ਼ ਲਿਬਾਸ ਪਹਿਨ ਕੇ ਗ਼ਜ਼ਲ, ਗੀਤ ਅਤੇ ਨਜ਼ਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਸਾਡੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੇਕ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਅਵਤਾਰਜੀਤ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਉਸ ਦੀ ਬਾਂਹ ‘ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਅੱਖਰ ਹੈ, ਜੋ ਭਾਸ਼ਾ, ਮਨੁੱਖਤਾ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਚਮਕਦਾਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਕਵਿਤਾ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਜਿਉਂਦੇ ਜਾਗਦੇ ਲੇਖਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਹੈ। ਇਹ ਕੁਝ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਦੀ ਮੁਹੱਬਤ ਦੇ ਭਾਵਾਂ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹਨ।
++
ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਨੀਲੋਂ
9464370823
