ਸ਼ਬਦ-ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਉਤਰਦਿਆਂ… “ਗਿਆਨ ਵਿਹੂਣਾ ਗਾਵੈ ਗੀਤ”!
ਵਿਦਵਾਨ ਉਹ ਨਹੀਂ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਡਿਗਰੀਆਂ ਦਾ ਭਾਰ ਚੁੱਕੀ ਫਿਰੇ। ਵਿਦਵਾਨ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਿਦਵਤਾ, ਚਿੰਤਨ, ਜਿਗਿਆਸਾ ਅਤੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਲਲਕ ਹੋਵੇ। ਵਿਦਵਤਾ ਕਾਗਜ਼ ਦੀ ਪਰਚੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਲਗਾਤਾਰ ਪੜ੍ਹਨ, ਸੋਚਣ, ਸਵਾਲ ਕਰਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸੁਪਨੇ ਹਰ ਕੋਈ ਦੇਖਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਹਨਤ, ਸਾਧਨਾ ਅਤੇ ਹੌਸਲੇ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਹੌਸਲਾ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਉਤਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕੰਢੇ ਬੈਠ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮੋਤੀ ਨਹੀਂ ਲੱਭੇ ਜਾ ਸਕਦੇ।
ਸ਼ਬਦ ਸਿਰਫ਼ ਬੋਲ ਨਹੀਂ; ਸ਼ਬਦ ਵਿਚਾਰ ਹਨ, ਅਨੁਭਵ ਹਨ, ਇਤਿਹਾਸ ਹਨ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਸ ਅੰਦਰ ਡੂੰਘਾ ਚਿੰਤਨ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਚਿੰਤਨ ਹੀ ਗਿਆਨ ਦੇ ਰਸਤੇ ਖੋਲ੍ਹਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਹੀ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਤੁਰਿਆਂ ਹੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਪਰ ਸਾਡੀ ਵੱਡੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਥਾਂ ਗਿਆਨ ਦਾ ਵਿਖਾਵਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ ਹਾਂ। ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਝਾਤੀ ਮਾਰਨ ਤੋਂ ਕਤਰਾਉਂਦੇ ਹਾਂ। ਕਾਗਜ਼ ਕਾਲੇ ਕਰਨਾ ਸੌਖਾ ਹੈ; ਮਨ ਨੂੰ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ।
ਕੁਝ ਪਾਉਣ ਲਈ ਕੁਝ ਗਵਾਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਦੀਵਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਲਾ ਕੇ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰਜਕ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਆਲਸ, ਹਉਮੈ, ਭਰਮ ਅਤੇ ਸਹੂਲਤਾਂ ਨਾਲ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਸੱਚੀ ਜੰਗ ਉਹੀ ਲੜ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਮੋਹ ਹੋਵੇ।
ਵਿਦਵਤਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਦੀ ਕਮਾਈ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਲੰਮੀ ਸਾਧਨਾ ਦਾ ਫਲ ਹੈ। ਪੜ੍ਹਨਾ, ਸੋਚਣਾ, ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਸਵਾਲ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਨਵਾਂ ਸਿਰਜਣਾ ਹੀ ਇਹ ਵਿਦਵਤਾ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਹੈ।
ਮੀਲ-ਪੱਥਰ ਮੰਜ਼ਿਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਮੰਜ਼ਿਲ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਸੀਂ ਅਕਸਰ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵਿਚਾਰ, ਇੱਕ ਕਿਤਾਬ, ਇੱਕ ਡਿਗਰੀ, ਇੱਕ ਇਨਾਮ ਜਾਂ ਇੱਕ ਅਹੁਦੇ ਨੂੰ ਹੀ ਅੰਤਿਮ ਸੱਚ ਸਮਝ ਕੇ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ। ਰੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਪਾਣੀ ਬਦਬੂ ਮਾਰਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਵਿਚਾਰ ਵੀ ਜੜ੍ਹ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਇਸੇ ਲਈ ਚਿੰਤਨਸ਼ੀਲ ਮਨੁੱਖ ਗਤੀਸ਼ੀਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਸਾਡੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ—ਨਕਲ ਦੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ। ਅਸੀਂ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਾਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ ਹਾਂ। ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਪਰ ਜੇ ਸਾਡੀ ਸਾਰੀ ਬੌਧਿਕ ਯਾਤਰਾ ਸਿਰਫ਼ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਮਕਸਦ ਕਿੱਥੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?
ਸਿਰਜਕ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੋਂ ਕੁਝ ਅਜਿਹਾ ਪੈਦਾ ਕਰੇ ਜੋ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਕੰਮ ਆਵੇ।
ਅੱਜ ਇਨਾਮ, ਅਹੁਦੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰ ਗਿਆਨ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਧਨ ਅਤੇ ਸੱਤਾ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਮਿਲੀ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਵਿਦਵਤਾ ਸਮਝਣ ਲੱਗਦੇ ਹਾਂ। ਪਰ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਫ਼ਰਕ ਹੈ।
ਨਕਲਚੀ ਭੀੜ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਸੌਖਾ ਹੈ; ਸਿਰਜਕ ਮਨੁੱਖ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ। ਸਾਡੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਬਦਲਣ ਵਾਲੀ ਤਾਕਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਲੋਕ-ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ। ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਕੇ ਆਦਿ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਤਾ। ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਇਹੀ ਪਰੰਪਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੈ।
ਇਹ ਵਿਰਾਸਤ ਸਾਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ; ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ, ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਉਤਾਰਨ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਮੁਕਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਲਈ ਮਿਲੀ ਹੈ।
ਅੱਜ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਕਿੰਨੇ ਕੁ ਸੂਰਜ ਹਨ ਜੋ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਲੈ ਰਹੇ ਹਨ? ਕਈ ਲੋਕ ਹਨੇਰੇ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਉਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਚਾਨਣ ਦਾ ਵਾਰਸ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਹਨੇਰਾ ਵੀ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਕੀਮਤ ਵੀ ਵਸੂਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਗਿਆਨ ਦੀ ਖ਼ੂਬੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਗਿਆਨ ਵੰਡਣ ਨਾਲ ਘਟਦਾ ਨਹੀਂ, ਵਧਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਲਈ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਵਪਾਰ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦਾ। ਸਾਡੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਲੋੜ ਅੱਜ ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਬੇਅੰਤ ਸਾਧਨ ਦਿੱਤੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਾਧਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਿਆਣਾ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦੇ। ਜੇ ਸੋਚਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਆਧੁਨਿਕ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਵੀ ਅਗਿਆਨ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫੈਲਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਟਕਰਾ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਕਦੇ ਜਿੱਤ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ, ਉਸ ਨਾਲ ਸੰਤੁਲਨ ਬਣਾਉਣਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨਾ ਹੀ ਮਨੁੱਖੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ।
ਅਸੀਂ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਕੋਹਲੂ ਦੇ ਬਲਦ ਵਾਂਗ ਇੱਕੋ ਥਾਂ ਗੇੜੇ ਕੱਢ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਸਵਾਲ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਕਿੰਨਾ ਕੁਝ ਹੈ; ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਸੋਚਣ ਲਈ ਕਿੰਨਾ ਕੁਝ ਬਚਿਆ ਹੈ?
ਭਟਕਣਾ ਉਦੋਂ ਖ਼ਤਮ ਹੋਵੇਗੀ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਜੁੜਾਂਗੇ, ਸਵਾਲ ਨਾਲ ਜੁੜਾਂਗੇ, ਮਨੁੱਖ ਨਾਲ ਜੁੜਾਂਗੇ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਜੁੜਾਂਗੇ। ਕੱਲਿਆਂ ਦਾ ਕਾਫ਼ਲਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਕਾਫ਼ਲਾ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਸੰਗਤ ਜੋ ਵਿਚਾਰ ਵੀ ਸਾਂਝੇ ਕਰੇ ਅਤੇ ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ ਵੀ।
ਪੁਸਤਕਾਂ ਗਿਆਨ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਹਨ, ਪਰ ਹਰ ਪੁਸਤਕ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਅੱਜ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਵਾਲ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਪੜ੍ਹਨਾ ਹੈ, ਕਿਉਂ ਪੜ੍ਹਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝਣਾ ਹੈ?
ਇਸੇ ਥਾਂ ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਆਓ, ਸ਼ਬਦ-ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਬੈਠ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾ ਗਿਣੀਏ।
ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਉਤਰੀਏ।
ਗਿਆਨ ਦੇ ਮੋਤੀ ਲੱਭੀਏ।
ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਪਛਾਣੀਏ।
ਸੁੱਤੀ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਜਗਾਈਏ।
ਅਤੇ ਅਜਿਹਾ ਸ਼ਬਦ ਸਿਰਜੀਏ ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਕਾਗਜ਼ ਨਾ ਭਰੇ—
ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਚਾਨਣ ਪੈਦਾ ਕਰੇ।
ਕਿਉਂਕਿ—
ਖੁਦ ਬਲਿਆ ਦੀਵਾ ਹੀ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਚਾਨਣ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ।
+++
ਬੁੱਧ ਸਿੰਘ ਨੀਲੋਂ
94643-70823
budhsinghneelon@gmail.com
